ESB og fyrirtækjarekstur á Íslandi

Hverjir græða – og hverjir tapa?

Umræðan um mögulega aðild Íslands að ESB snýst oft um pólitík. En fyrir fyrirtæki er þetta fyrst og fremst spurning um rekstrar- og samkeppnisumhverfi.

Við hjá Strata Advisory erum ekki sérfræðingar í Evrópurétti, en við vinnum daglega með fyrirtækjum í fjármögnun, stefnumótun og rekstri.

Þegar horft er á málið út frá rekstri vakna nokkrar áhugaverðar staðreyndir 📊

• Hagvöxtur í Evrópu hefur verið tiltölulega hægur síðustu ár, oft í kringum 1–1,5% á ári, á meðan Ísland hefur að jafnaði vaxið hraðar – þó með meiri sveiflum.

• Á sama tíma hefur verðbólga verið stöðugri á evrusvæðinu, oft nálægt 2%, á meðan hún hefur verið hærri á Íslandi eða um 4,2% að meðaltali.

• Atvinnuleysi hefur einnig yfirleitt verið lægra á Íslandi, um 3–4%, á meðan atvinnuleysi í ESB hefur oft verið 6–8%.

• GDP per capita (landsframleiðsla á mann) á Íslandi hefur verið um 30% hærri en meðaltal ESB.

• Meðalstýrivextir ríkja innan ESB með Evru eru 2-2% (hærri hjá ríkjum sem eru ekki með EUR um 3-7%) en á Íslandi eru stýrivextir yfirleitt mun hærri, í dag 16 mars 2026, um 7,25%. 

  
  

Á sama tíma er mikilvægt að hafa í huga að Ísland er þegar hluti af EES-samningnum, sem veitir fyrirtækjum aðgang að sameiginlegum markaði Evrópu og að verulegu leyti aðgang að fjármagnsmarkaði Evrópu. Að ganga í ESB myndi þó opna og auka enn frekar á styrktarmöguleika innan ESB, t.d. landbúnaðarstyrkja. 

Önnur stór spurning í rekstrarumhverfinu er gjaldmiðillinn. Ísland er með ISK, sem gefur meira svigrúm til að aðlaga hagkerfið í gegnum sjálfstæða peningastefnu. Aðild að ESB myndi hins vegar líklega þýða EUR, sem getur aukið stöðugleika og minnkað gjaldeyrissveiflur en dregur á sama tíma úr sveigjanleika í peningamálum. 

Þegar þetta er skoðað út frá rekstri vakna líka fleiri spurningar:

Hvaða atvinnugreinar myndu finna mest fyrir breytingum?

Auðlindir landsins

• Orku- og veitufyrirtæki

• Sjávarútvegur

Samkeppnisgeirar

• Ferðaþjónusta

• Samgöngur og rúturekstur

• Verslunarrekstur

• Smá framleiðendur

Verndaðir markaðir

• Landbúnaður

• Matvælaframleiðsla

  
  

Reynslan frá Evrópu sýnir líka að áhrifin geta verið mismunandi eftir atvinnugreinum.

Dæmi um greinar sem hafa blómstrað eftir inngöngu í ESB:

• Tæknifyrirtæki á Írlandi

• Stafræn þjónusta í Eistlandi

• Framleiðsluiðnaður í Póllandi

  
  

Á sama tíma hafa aðrar greinar átt erfiðara með að aðlagast aukinni samkeppni og breyttu regluverki, til dæmis:

• Landbúnaður, sérstaklega í smærri markaðsumhverfi, t.d. í Svíþjóð og Finnlandi

• Strandveiðar í sumum Evrópulöndum eftir breytingar á fiskveiðistjórnun, t.d. í Bretlandi, Danmörku, Spáni og Portúgal

• Smærri fyrirtæki sem þurfa að keppa við stærri alþjóðlega aðila

  
  

Um 80% fyrirtækja á Íslandi flokkast sem lítil eða meðalstór fyrirtæki, og segja má að í alþjóðlegum samanburði séu flest íslensk fyrirtæki lítil.

Samkeppnisstaða Íslands hefur hingað til byggt á:

• Ríkum náttúruauðlindum, endurnýjanlegri og ódýrri orku

• Háu menntunarstig

• Sveigjanlegu hagkerfi

• Litlu en hraðvirku viðskiptaumhverfi með stuttar boðleiðum

  
  

Þess vegna snýst umræðan fyrir fyrirtæki kannski síður um pólitík, og meira um samkeppnishæfni, rekstrarumhverfi og aðlögunarhæfni atvinnugreina og hagkerfisins í heild. Mögulegir kostir ESB eru meðal annars stærri markaður, lægri fjármagnskostnaður og minni gjaldeyrissveiflur, en áskoranir eru minni sveigjanleiki í peningamálum, aukinn samkeppni á litlum markaði, breytingar á auðlindastjórnun og minna svigrúm fyrir séríslenskar lausnir. 

Ef Ísland myndi ganga í ESB – hvaða íslensku atvinnugreinar teljið þið að myndu njóta mesta ávinningsins af inngöngu, og hverjar myndu standa frammi fyrir stærstu áskorununum?